Concert voor Angsthazen en Durfals '12

Margrith Vrenegoor
Producties
Archief
WIJ ZIJN GEEN JUKEBOX!
de rol en positie van een symfonieorkest bij een educatief concert

Steeds meer symfonieorkesten krijgen te maken met educatieve concerten. Veel gehoorde klacht is dat orkesten zich niet serieus genomen voelen in wat ze zijn: een groep musici die samen met een dirigent een concert van hoog muzikaal niveau kunnen spelen.
Wij zijn geen jukebox! Of nog erger: een filmorkest.
In dit stuk probeer ik zin en onzin van een educatief concert op een rijtje te zetten.

 

Een aantal vooronderstellingen die ik bij elk orkest tegen kom:

Vooronderstelling 1: Het is op zich al indrukwekkend voor kinderen om een symfonieorkest te zien spelen.
Antwoord: nee, kinderen zijn hooguit twee minuten onder de indruk. Dan hebben ze het wel gezien. Meestal maakt de grote van de zaal meer indruk.

 

Vooronderstelling 2: Voor musici is luisteren (naast spelen) het ultieme muziek genieten. Doel van een educatief concert is kinderen te leren luisteren naar muziek.
Antwoord: Nee. Voor kinderen (6-12 jaar) is een uur stil zitten luisteren een bijna onmogelijke opgave. Laat staan een uur luisteren naar muziek die niets met hun  leefwereld te maken heeft. We leren ze, door ze letterlijk onderdeel te maken van het concert, actief te luisteren tijdens deze projecten. De schoonheid en kwaliteit die een musicus hoort, zegt hun helemaal niets. Bij een solist vinden de kinderen het voornamelijk knap dat hij of zij het uit zijn hoofd heeft geleerd. Maar de muziek als zodanig zegt ze niets.

 

Vooronderstelling 3: de partituur is heilig, beter dan de componist kun je niet zijn.
Antwoord: Normaal gesproken: ja.
Maar dit is een concert voor een heel ongebruikelijke doelgroep. Kinderen komen niet vrijwillig naar dit concert, ze kopen geen kaartje. Het openbreken van een partituur is om ruimte te maken voor bruggen naar de kinderen toe.
Klassieke muziek is geen stoffig museum stuk met een bordje erbij 'aanraken verboden', maar een levend iets. Het feit dat wij nu nog luisteren naar muziek van componisten die al lang dood zijn, betekent dat deze muziek zijn kwaliteit heeft bewezen. Muziek die zo goed is kan tegen een stootje.

 

Vooronderstelling 4: laagdrempelig of toegankelijk is het zelfde als geen kwaliteit.
Antwoord: Nee, voor kinderen is dit meestal de allereerste kennismaking met (klassieke) muziek, anders dan populaire muziek die zij kennen via t.v of radio. Klassieke muziek heeft bij hen een slecht imago: saai!
Een brug slaan naar de belevingswereld van een kind is iets anders dan een knieval maken voor slechte smaak.

 

Vooronderstelling 5: Als je nu kinderen in aanraking brengt met klassieke muziek, zullen ze later eerder geneigd zijn om naar klassieke concerten te gaan.
Antwoord: Nee. Uit onderzoek is gebleken, dat er later geen kaartje meer verkocht wordt. Concertbezoek wordt vooral bepaald door milieu.

 

Waarom dan toch educatieve concerten voor kinderen?
Wat een mens in zijn kindertijd ervaart vormt de basis voor een heel bestaan. Waar je in je jeugd niet mee in aanraking komt, is later veel moeizamer te leren of kennis van te nemen. Met educatieve concerten laat je kinderen een andere wereld zien dan hun dagelijkse wereld.


Kunst is geen luxe, kunst kan je hele kijk op het leven beïnvloeden. Kinderen zouden, ongeacht hun sociaal-culturele achtergrond, leeftijd en opleidingsniveau, in aanraking moeten kunnen komen met kunst in het algemeen en met muziek in het bijzonder. Muziek in de breedste zin van het woord.

 

Kinderen op de lagere school zingen niet meer, hooguit met een karaoke plaatje van K3. In een tijd waarin alle kunstvakken, maar met name muziek,  bijna geheel zijn wegbezuinigd in het onderwijs en waarin PABO studenten geen muziekonderwijs meer krijgen, wordt dit  zwarte gat in het onderwijs steeds meer door de educatieve diensten van de verschillende orkesten en concertzalen opgevuld.

 

(Klassieke) muziek is voor kinderen, maar zeker ook voor hun docenten en ouders, geen vanzelfsprekende kunstvorm. Kinderen van nu zijn grootgebracht in een tijd waarin (bijna) alles, muziek maken, uiterlijk, beroemd zijn, maakbaar is. Als er op tv live muziek gespeeld wordt, wordt dit apart bovenaan het scherm gemeld.
De rest, het merendeel, is gemaakt in een studio.
Veel kinderen realiseren zich niet dat een symfonieorkest live muziek speelt. Voor hen is het orkest een amorfe massa zonder gezicht.

 

Ik denk dat een educatief concert een concert is waarin er een brug geslagen wordt tussen de belevingswereld van de kinderen en de wereld van de klassieke muziek/orkest. Een brug houdt een beweging van twee kanten naar het midden in. In dit geval sla je een brug van de kinderen naar het orkest en van het orkest naar de kinderen. Dit houdt in dat een orkest in ziet dat, zonder dat de kwaliteit teniet wordt gedaan of zij niet serieus genomen worden als musici, er soms andere dingen van hen gevraagd kunnen worden dan wat zij normaal gewend zijn.

De kinderen van hun kant nemen de moeite zich te verdiepen in een voor hen geheel vreemde wereld. Kinderen verschillen onderling in sociaal-culturele achtergrond, leeftijd en opleidingsniveau. Ook scholen voor het speciaal onderwijs komen naar het concert.

 

Ik onderscheid tot nu toe drie soorten educatieve concerten:
Concertvorm 1:
Bij een bestaand stuk klassieke muziek wordt een verhaal verteld door een verteller (eventueel met beeld/film). Muziek en vertelling wisselen elkaar af. Kinderen blijven vooral bij de les omdat ze het verhaal willen volgen. Muziek nemen ze vaak op de koop toe. Vaak worden de kinderen hiervoor op school niet voorbereid.

 

Concertvorm 2 (Tussenvorm tussen Concertvorm 1 en 3):

Bij dit concert worden verhaal, tekst en eventueel beeld expliciet muzikaal met de muziek verbonden. Voorbeeld: Petroesjka, gemaakt met het Radiofilharmonisch Orkest en verteller Joep Onderdelinden. Door het oorspronkelijke verhaal te vertalen naar het heden en het beeld (in bewegingstaal) geheel op de muziek te zetten, ontstaat er een organisch geheel, dat heel dicht tegen het origineel aan ligt. Oorspronkelijk is Petroesjka balletmuziek. Door in de partituur ruimte te maken voor tekst en solo instrumenten komt er een verbinding tot stand tussen deze elementen.

 

Concertvorm 3:

Participatie door leerlingen.
De leerlingen worden actief betrokken bij het concert en geven a.h.w. samen met het orkest het concert. Leerlingen worden hierdoor medeverantwoordelijk voor het uitvoeren van het concert.


In de afgelopen twee jaar heb ik samen met componist Toek Numan en presentator/slagwerker Eric Robillard in opdracht van het Concertgebouw Amsterdam een aantal concerten gemaakt, waarbij actieve participatie van leerlingen het uitgangspunt was.
De oorspronkelijke partituur wordt waar dat wenselijk is 'opengebroken' door een componist om ruimte te maken voor leerlingenactiviteiten. Uit ervaring is gebleken dat kinderen in deze vorm het meest toegang krijgen tot de muziek.
 
Opzet van deze concerten: kinderen door middel van participatie actief kennis te laten maken met (klassieke) muziek.

 

Op school leren de kinderen een aantal vaardigheden, o.a.:
Zingen
Ritmes klappen
Beweging/dansen
Gedichten maken
Ritmisch tekst zeggen
Actief en gericht luisteren
Tekenen
Dirigeren
Grafische notatie leren
Body percussie
Instrument bespelen

 

Daarnaast bevordert deze opzet een aantal algemene vaardigheden:

samenwerken,

actief luisteren,

concentratie,

discipline.

 

Aan de docenten wordt ook gevraagd de muziek tijdens andere lessen te draaien, zodat de leerlingen vertrouwd raken met de muziek. Doel is de kinderen en hun leraren zowel intellectueel, emotioneel als fysiek muziek te laten ervaren. Ze maken kennis met een nieuwe wereld en met de kracht van het samen muziek maken.

 

De leerlingen krijgen op school een aantal lessen op basis van lesmateriaal, les cd en dvd. De lessen worden gegeven door de klassendocent. De klassendocenten krijgen een trainingsbijeenkomst met de makers van dit project. Sommige klassen worden bezocht een musicus uit het orkest.


Welke elementen bevorderen het maken van een goed educatief concert?

  • Duidelijke visie van de educatieve dienst, die goed gecommuniceerd wordt met het orkest.
  • Tijdig betrekken van de dirigent bij het geheel.
  • Zoek mogelijkheden om musici individueel te betrekken bij het project. Bijvoorbeeld door ze een heel gerichte, korte training te geven om de klassen te bezoeken. Deze musici zijn het bruggenhoofd naar het orkest
  • Bij het maken van het concert proberen te kijken en te luisteren als een zevenjarige, die geen enkele (klassieke) muzikale achtergrond heeft.
  • Goed uitleggen aan het orkest dat makers niet uit gebrek aan muzikale kennis en leukdoenerij een partituur openbreken, maar met het doel deze voor kinderen toegankelijk te maken.

 

Makers en musici hebben een ander maakpatroon. Makers hebben vaak een lange voorbereidingstijd nodig, musici zijn in staat met 1 of 2 repetities muzikaal klaar te zijn. Wees je bewust van deze verschillende voorbereidingstijden.

  • Zorg voor goed, simpel en aantrekkelijk uitziend lesmateriaal. De grootste kloof die overbrugt dient te worden is die tussen het project en de docenten.
    Docenten krijgen dit project meestal opgelegd door de schooldirectie.
    Zorg dat de training goed, niet te lang en enthousiasmerend is.
  • Maar zorg er vooral voor dat het orkest en dirigent deze bijzondere doelgroep serieus nemen. En dat ze zich realiseren wat een impact een goed educatief concert kan hebben. Veel kinderen maken dit maar 1 keer in hun leven mee. Maar voor hen kan het een onvergetelijke ervaring zijn.


Bij dit soort concerten met en voor kinderen is het van groot belang te werken met een orkest dat hier voor open staat. Alleen dan kun je werkelijk samen met en voor de kinderen een concert geven.

 

 

© Copyright M. Vrenegoor